Interactum Lectoraat: Kennisbank

Theorie

Theorie in de onderzoeksfase Product en proces evalueren

In deze fase staat het team stil zowel bij het verloop als bij de opbrengsten van het gehele cyclische proces. De evaluatie van het product en het proces heeft een expliciet en systematisch karakter. Het team sluit de lopende cyclus af en start een volgende.

Collectief evalueren

De fase van collectief evalueren is toegevoegd op grond van het model van van Strien. Deze laatste stap is bedoeld om systematisch te leren van de hele cyclus en de onderlinge verbanden tussen de diverse processen en (tussen) opbrengsten.

De invulling van de stap collectief evalueren kan ook ‘lerend evalueren’ (zie Edelbos & van Buuren, 2005) genoemd worden, een proces van proberen en aanpassen, van handelen en interpreteren. Vanuit deze invulling van het concept collectief evalueren is een naadloze verbinding te maken met kwaliteitszorg (zie ook Castelijns, 2002; Sleegers e.a. 2002; Popeijus e.a. 2002).

Evalueren: de theorie in het kort

In deze fase staat het team stil zowel bij het verloop van het gehele cyclische proces als bij de opbrengsten ervan. De evaluatie van het product en het proces heeft een expliciet en systematisch karakter. Door expliciet terug te blikken op het de opbrengsten en het proces leert het team niet alleen in welk opzicht de gemeenschappelijke ambitie is gerealiseerd en welke acties of factoren daaraan hebben bijgedragen. Het leert ook van het collectieve proces zelf en denkt na over hoe dat in de toekomst effectiever kan verlopen. Het team sluit de met deze fase de lopende cyclus af en start de volgende.

Wat is evalueren?

Evalueren en stilstaan bij processen en opbrengsten is niet alleen gereserveerd voor de laatste stap, bij iedere stap en op ieder moment dat de betrokkenen dit nodig vinden wordt stilgestaan, gereflecteerd en betekenis verleend aan de processen en de (tussen) opbrengsten. Afhankelijk van de situatie gebeurt dit meer of minder systematisch, formeel en wordt dit meer of minder vastgelegd voor de toekomst. Deze laatste stap is bedoeld om systematisch te leren van de hele cyclus en de onderlinge verbanden tussen de diverse processen en (tussen) opbrengsten. Door hier expliciet tijd voor in te ruimen, van te voren voor te bereiden en de resultaten vast te leggen wordt het eigen collectieve proces ook inzichtelijker voor de betrokkenen en voor buitenstaanders. Een dergelijke aanpak maakt het ook mogelijk om met anderen over de eigen processen te spreken en op deze wijze inzichten van derden te betrekken en daarvan voor de toekomst te leren. Het leren heeft dus zowel betrekking op de processen als op de (beoogde) opbrengsten (Je zou ook kunnen zeggen singel en dubbelloop leren).

Deze vorm van evalueren zou je “Lerend evalueren” kunnen noemen1 . “Lerend evalueren is een activiteit die niet los gezien kan worden van de praktijk zelf waarin de ervaringen cumuleren. In het proces zijn reflectie en actie in de context van een praktijkprobleem voortdurend onderling op elkaar betrokken. Evalueren is niet zozeer het systematisch langs een van te voren uitgezet traject een gewenst doel bereiken, als wel vanuit een open grondhouding, vertrekkend vanuit globale onderzoeksdoelen, op een intelligente en creatieve wijze omgaan met onzekerheid en onvoorspelbaarheid in een voortdurend veranderende werkelijkheid (betreffende de bestaande en beoogde situatie). Lerend evalueren is dan een proces van proberen en aanpassen, van handelen en interpreteren”. (verwijzing maken naar instrumenten, bijvoorbeeld visitaties van elkaar, inhuren deskundigen, benchmarking met gegevens van anderen enz).

Positie in de cyclus

Stap 6 evaluatie is de laatste stap in de cyclus van kennis creëren, daarmee maak je de cirkel rond (). Evalueren is een moment van afsluiten, de waarde van het doorlopen proces en de waarde van de opbrengsten bepalen en samen nagaan wat dit betekent voor volgende processen. Anders gezegd wat we van onze eerdere ervaringen kunnen leren voor de toekomst. Wat bereikt is van onze ambitie en hoe die te herformuleren om een nieuwe cyclus in te gaan, met meer ervaring, en nieuwe doelen.

Kenmerken van de stap

In de praktijk van ons lectoraat bestaat deze stap 6 getiteld ‘evalueren’ uit het gezamenlijk, (meestal) op één moment en mede daarom in het kort doorlopen van de eerder genoemde vijf stappen met het oog op het formuleren van een nieuwe ambitie (singelloop) en het verbeteren van de werkwijze (dubbelloop) om die ambitie te realiseren. Stap 6 kan opgevat worden als een minicyclus van kennis creëren. Je doet immers hetzelfde, je vraag betreft de mate waarin je tevreden bent over de doorlopen processen in relatie tot hun opbrengsten, daartoe verzamel je bij alle betrokkenen informatie (verwijzen naar methoden). De verzamelde informatie interpreteer je gezamenlijk in het licht van de ambitie, is het gelukt de plannen waar te maken, welke zaken zijn er in de diverse stappen minder goed verlopen, hoe komt dat? Als informatie geïnterpreteerd is kunnen daar conclusies aan verbonden worden die consequenties hebben voor het ingaan van een volgende cyclus. Stap 5 actie betreft het opnieuw doorlopen van de cyclus, wijzer door de eerdere ervaringen en met nieuwe voornemens en plannen. Na de uitvoering volgt stap 6 de evaluatie waarin na het twee keer doorlopen van de cyclus de consequenties van de vorige evaluatie beoordeeld kunnen worden en nieuwe consequenties geformuleerd kunnen worden op basis van vragen, informatie en interpretatie.

)1 Edelenbos, J. & M.W. van Buuren (2005) Evaluatie als leerproces. Een nadere kennismaking met de lerende evaluatie. In: Bestuurskunde, 14 (6), pp 2-12.